Eind september vond in Den Haag de 36e conferentie van de European Association for Aviation Psychology (EAAP) plaats. De conferentie stond in het teken van het 70-jarig bestaan van de EAAP. Het thema van de conferentie ‘From historical insights to future frontiers’ was zeer passend, want dat is precies waar we ons bij NLR mee bezighouden: leren van het verleden en vooruitkijken naar de toekomst. Maar wat staat de burgerluchtvaart eigenlijk te wachten? Als we experts uit verschillende disciplines die vraag stellen, krijgen we waarschijnlijk uiteenlopende antwoorden. Toch denk ik dat veel van die perspectieven samen te brengen zijn in drie overkoepelende uitdagingen. Elk van deze uitdagingen heeft ook gevolgen voor het werk van luchtvaartpsychologen en deskundigen op het gebied van human factors.
Uitdaging 1: Verduurzaming
De luchtvaart moet de komende jaren verduurzamen en haar impact op het milieu verkleinen, terwijl reizen mogelijk blijft. Dat vraagt onder andere om meer gebruik van duurzame vliegtuigbrandstoffen (SAF), efficiëntere vliegtuigen en uiteindelijk ook elektrische en waterstof aangedreven vliegtuigen. Deze transitie draait echter om meer dan technologie alleen. De mensen die werkzaam zijn in de luchtvaartsector ondervinden hier de gevolgen van. Naarmate vliegtuigen geavanceerder worden, moeten piloten leren omgaan met nieuwe technologieën en procedures. Daarnaast moeten zij zich aanpassen aan veranderingen in het vliegtuigontwerp, de automatisering, de opleiding en de operationele werkwijzen.
Deze ontwikkelingen zullen zeer waarschijnlijk ook de traditionele rollen en verantwoordelijkheden in de cockpit veranderen. Daarnaast kunnen ze leiden tot nieuwe vormen van werklast, besluitvorming en ‘human-machine’-interactie. Daarom is het steeds belangrijker om te begrijpen hoe piloten deze technologieën ervaren en hoe zij ermee omgaan. Opleidingen moeten bemanningen niet alleen voorbereiden op het veilig bedienen van nieuwe systemen, maar hen ook leren om ‘situational awareness’ te behouden, om te gaan met wisselende niveaus van automatisering en effectief in te grijpen wanneer technologie zich anders gedraagt dan verwacht. Tegelijkertijd kunnen nieuwe technologieën invloed hebben op het vertrouwen van piloten en verkeersleiders in systemen, hun zelfvertrouwen, de werklast die zij ervaren en hun beleving van veiligheid.
Uitdaging 2: Toenemende automatisering en AI
De komende jaren zullen automatisering en kunstmatige intelligentie (AI) een steeds grotere rol spelen. Dat biedt nieuwe mogelijkheden om de efficiëntie en veiligheid te vergroten, maar verandert ook de rollen, verantwoordelijkheden en vaardigheden van de mensen die in het luchtvaartsysteem werkzaam zijn. Deze veranderingen vormen een belangrijk aandachtspunt voor de toekomst van ons vakgebied. Veranderende functies vragen om mensen met andere competenties en vaardigheden. Dat heeft gevolgen voor de selectie en training van luchtvaartprofessionals. Daarnaast zullen procedures veranderen, waardoor zij zich moeten aanpassen aan nieuwe werkwijzen en aan de interactie met steeds meer autonomere systemen.
Je zou kunnen concluderen dat technologische vooruitgang tot minder aandacht voor luchtvaartpsychologie en human factors leidt, maar ik denk dat juist het tegenovergestelde het geval is. Naarmate automatisering en AI een grotere rol spelen, verandert de rol van de mens. Wanneer mensen steeds meer de rol van toezichthouder in plaats van uitvoerder vervullen, moeten we nagaan of zij voldoende geschikt zijn voor deze nieuwe rol. Het bewaken van sterk geautomatiseerde systemen kan mentaal veeleisend zijn, vooral wanneer systemen gedurende lange tijd probleemloos functioneren en menselijk ingrijpen zelden nodig is. Onze aandacht en alertheid fluctueren van nature. Daardoor is het lastig om voortdurend waakzaam te blijven wanneer er weinig actieve betrokkenheid bij een taak wordt gevraagd. Dit kan leiden tot verminderde ‘situational awareness’, overmatig vertrouwen op automatisering en tragere reacties wanneer menselijk ingrijpen plotseling noodzakelijk is. Het is daarom steeds belangrijker om te begrijpen hoe mensen zo goed mogelijk kunnen samenwerken met intelligente en autonome systemen. De uitdaging voor de luchtvaartpsychologie is om ervoor te zorgen dat mensen ook bij toenemende automatisering, betrokken blijven, begrijpen wat het systeem doet en waarom, en klaar zijn om in te grijpen wanneer nodig.
Uitdaging 3: Groeiende reisbehoefte en nieuwe vormen van mobiliteit
De groeiende vraag naar reizen en de opkomst van nieuwe vormen van mobiliteit brengen ook de nodige uitdagingen met zich mee. Dit vraagt om aanpassingen aan de luchtvaartinfrastructuur, het luchtruim en de operationele processen waarbij veiligheid, veerkracht en toegankelijkheid gewaarborgd moeten blijven. Naast de reguliere luchtvaart zullen ook drones, urban air mobility, nieuwe soorten vliegtuigen en uiteindelijk meer autonome vliegende systemen een grotere rol spelen.
Om aan deze ontwikkelingen tegemoet te komen, zullen we allereerst een groot aantal piloten moeten aantrekken en selecteren. En deze piloten zullen mogelijk aan andere eisen moeten voldoen dan de piloten van nu. Vliegtuigen worden mogelijk eenvoudiger te besturen door meer geautomatiseerde ondersteuning aan boord. Zo zouden kleinere, elektrisch aangedreven vliegtuigen met één piloot kunnen vliegen, terwijl bij langeafstandsvluchten mogelijk met kleinere bemanningen wordt gewerkt.
Naast de hierboven beschreven ontwikkelingen zie ik nog twee andere uitdagingen die ik van groot belang zijn voor de luchtvaart.
Fatigue management
Naarmate de vraag naar vliegreizen blijft groeien en nieuwe soorten vliegtuigen en operationele concepten de rollen en werkzaamheden van luchtvaartprofessionals veranderen, worden het beheersen van vermoeidheid en het opstellen van effectieve werkroosters steeds belangrijker. Een hogere operationele belasting, gecombineerd met relatief lange en monotone bewakingstaken, onregelmatige werktijden, toenemende drukte in het luchtruim en mogelijk complexere werkomgevingen, kan de werklast van luchtvaartprofessionals verder vergroten. Luchtvaartpsychologie speelt een belangrijke rol bij het begrijpen van de manier waarop werkpatronen, roosters, slaapmogelijkheden en operationele eisen elkaar beïnvloeden en doorwerken in het menselijk functioneren. Toekomstige benaderingen van fatigue management moeten daarom niet alleen rekening houden met hoeveel mensen werken, op welke tijdstippen zij werken en hoe voorspelbaar hun roosters zijn, maar ook hoe de veranderende luchtvaartoperaties van invloed zijn op het vermogen om voldoende te herstellen.
Verandermanagement
De luchtvaart is een complex systeem waarin veiligheid centraal staat. De introductie van nieuwe technologieën, procedures en werkwijzen kan daarom niet uitsluitend als een technische uitdaging worden gezien. Veranderingen hebben gevolgen voor de mensen die ermee moeten werken, en het succes van een nieuw systeem hangt er mede van af in hoeverre zij de veranderingen begrijpen, accepteren en zich eraan kunnen aanpassen. Goede communicatie, passende opleidingen, betrokkenheid van medewerkers en duidelijkheid over nieuwe rollen en verantwoordelijkheden zijn daarbij essentieel. De uitdaging is om ervoor te zorgen dat mensen niet alleen worden geacht zich aan technologische veranderingen aan te passen, maar dat zij gedurende het hele veranderproces de juiste ondersteuning krijgen.
De mens centraal in de technologie van de toekomst
De luchtvaart wordt vaak gezien als een technologisch hoogstandje, en terecht. Toch maken vliegtuigen, luchtverkeersleidingssystemen en steeds verder geautomatiseerde operaties uiteindelijk allemaal deel uit van een menselijk systeem. Technologische vooruitgang maakt luchtvaartpsychologie en human factors dan ook niet minder belangrijk. Integendeel: ze blijven essentieel voor de toekomst van de luchtvaart. Ze helpen ons te begrijpen hoe mensen en steeds autonomere technologieën veilig, effectief en veerkrachtig kunnen samenwerken.
Tijdens de EAAP-conferentie benadrukte keynote-spreker en gerenommeerd hoogleraar op het gebied van human factors, Don Harris, dat de mens de komende zeventig jaar een centrale rol zal spelen in de ontwikkelingen binnen de lucht- en ruimtevaart. De mens zal steeds meer worden geïntegreerd in het ontwerp en de uitvoering van operationele processen. Piloten zullen een steeds nauwere, bijna cybernetische relatie met hun vliegtuig krijgen. Ook de rol van de luchtverkeersleider zal veranderen. Deze ontwikkelt zich meer tot die van Air Traffic Manager, die toezicht houdt op het totale systeem in plaats van individuele vliegtuigen aan te sturen. De eisen die aan selectie en opleiding worden gesteld, zullen dus met deze veranderingen moeten meegroeien. Harris verwacht bovendien dat luchtvaartpsychologie zich zal ontwikkelen tot aerospace psychology, waarbij de aandacht niet langer hoofdzakelijk uitgaat naar piloten en luchtverkeersleiders. Er zal meer aandacht nodig zijn voor de grondgebonden besturen van lucht- en ruimtevaartoperaties, ondersteuning van piloten, autonome besturing en de selectie van mensen voor langdurig werk in veeleisende omgevingen.
Tot slot: ja, aandacht voor de mens is belangrijker dan ooit
De technologie blijft zich ontwikkelen en brengt nieuwe uitdagingen met zich mee. Eén ding blijft echter duidelijk: de mens blijft nog lange tijd een onmisbare schakel in het luchtvaartsysteem. Ook wanneer de luchtvaart zich verder ontwikkelt naar meer automatisering, een toenemende verkeersdrukte en flexibelere operaties, blijft de mens een cruciaal onderdeel van het systeem. Het is minstens zo belangrijk om ervoor te zorgen dat mensen over de juiste vaardigheden beschikken, voldoende worden ondersteund en goed voorbereid zijn om effectief binnen deze veranderende systemen te werken, als de technologie zelf.
De toekomst van de luchtvaart hangt dan ook niet alleen af van technologische innovatie, maar ook van hoe goed we de mensen en organisaties die ermee werken begrijpen, ontwikkelen en ondersteunen.
